स्वयम्भूमा भेटियो ९ सय वर्ष अघिको ढुंगेधारा

स्वयम्भूमा भेटियो ९ सय वर्ष पुरानो ढुंगेधारा

काठमाडौं । विश्वसम्पदा क्षेत्र स्वयम्भूमा करिब ९ सय वर्षअघिको प्राचिन ढुंगेधारा भेटिएको छ । एक महिनाअघि बाटो विस्तारका क्रममा पुरिएको अवस्थामा ढुंगेधारा निस्किएपछि स्थानीयले पुरातत्व विभागलाई खबर गरेका हुन् । विभाग टोलीले स्थलगत अध्ययनपछि उक्त धारा मध्यकालभन्दा पुरानो रहेको जानकारी दिएको हो ।
‘धाराको बनावट हेर्दा काठमाडौं उपत्यकाको ढुंगेधारा संस्कृतिसँग मेल खाँदैन,’ विभागका महानिर्देशक भेषनारायण दाहालले भने, ‘यो मध्यकालभन्दा अघिको भन्न सकिन्छ ।’ त्यही क्षेत्रमा रहेका अन्य ढुंगेधारासँग पनि यसको बनोट मेल नखाएकाले यो करिब ९ सय वर्षअघिको हुनसक्ने उनले बताए ।
विभागका अनुसार काठमाडौं उपत्यकामा रहेका ढुंगेधाराको आमुख मकर आकारका रहेकामा स्वयम्भूमा भेटिएकोमा भने राँगाको टाउको आकारमा निर्मित छ । यस्तो किसिमका धारा पश्चिम नेपालमा भने अहिले पनि भेटिन्छ ।
विभागका प्रमुख पुरातत्व अधिकृत सौभाज्ञ प्रधानांगले ढुंगेधाराको बनोट हेर्दा मध्यकाल र लिच्छविकालीन समयसँग नमिल्दो रहेको बताए । ‘काठमाडौं उपत्यकामा लिच्छवि र मल्लकालीन समयका ढुंगेधारा पाइन्छन, तर कुन समयको भनेर किटान गर्न सकिने अवस्था छैन,’ उनले भनिन, ‘यसलाई माथिबाटै अध्ययन गर्दा मध्यकालभन्दा पुरानो देखिन्छ, लिच्छविकालसँग पनि मिल्दो भेटिँदैन ।’
हेर्दा सामान्य किसिमको देखिए पनि ठ्याक्कै कुन समयको भन्ने पत्ता लगाउन विस्तृत अध्ययन हुनुपर्ने उनले जनाइन् । धारो भेटिएको क्षेत्रमा बस्ती नै थियो–थिएन भन्नेबारे पनि अनुसन्धान गर्नुपर्ने उनले औंल्याइन् । ‘सामान्यतः ढुंगेधारा भेटिनुमा उक्त क्षेत्रमा त्यतिबेलै राम्रो बस्ती थियो कि भन्ने आँकलन हुन्छ,’ उनले थपिन, ‘तर त्यसो नहुन सक्छ । पहिले त्यहाँ स्वयम्भू जाने पुरानो गोरेटो हुनसक्छ । दर्शनार्थीले पिउन र जल चढाउन धारो प्रयोग भएको हुनसक्छ ।’
विभागका एक पुरातत्व अधिकृतका अनुसार यसखाले ढुंगेधारा देशको पश्चिमी क्षेत्रमा अहिले पनि निर्माण भएको पाइएको छ । ‘यहाँ भेटिएको राँगाको टाउको आकारबाट पानी झर्ने गरेको देखिन्छ,’ उनले भने, ‘तर काठमाडौं उपत्यकामा पाइएका ऐतिहासिक ढुंगेधारामा मकर (माछा) आकृति देखिन्छ ।’
विभाग टोलीले स्थलगत निरीक्षणपछि स्थानीयसँग सहकार्य गरेर त्यसको संरक्षण गर्ने जनाएको छ । ‘जमिनभन्दा तल छेकिएर रहेको अवस्थामा देखिएको छ,’ दाहालले भने, ‘त्यहीँ राख्ने भए धारो देखिने अवस्थामा राख्नुपर्छ, त्यहाँ नमिले छाउनी संग्रहालयमा राख्नेबारे छलफल गर्दैछौं ।’
स्थानीय अशोक तुलाधरले बाटो खन्दा ढुंगेधारा भेटिएपछि विभागलाई खबर गरेको जनाए । ‘पहिले पनि त्यहाँ ढुंगेधारा थियो भन्ने सुनेका थियौं, उनले भने, ‘बाटो फराकिलो बनाउन खोज्दा त यहाँ भेटियो र हामीले विभागलाई खबर गरेका थियौं,’ उनले भने, ‘बद्मासले इँटाले हानेर ढुंगेधारा बिगार्न खोजेकाले संरक्षण गर्न विभागलाई खबर गरेका हौं ।’
स्थानीयका अनुसार यो धारा पुरिएको धेरै भएको छैन । ६३ वर्षीया विष्णुदेवी शाहीले भनिन, ‘सानो छँदा हामीले नै यहाँ नुहाइधुवाइ गरेका थियौं, यहाँको पानी स्वयम्भूमा लगेर पूजा गर्ने चलन पनि थियो । दुइटा खुड्किलोबाट धारामा झर्नुपथ्र्यो । धारा निकै लामो थियो ।’
बाटो बनाउँदा र सँगै रहेको किमडोल जनजागृति खानेपानी समितिको ट्यांकी बनाउँदा समेत ढुंगेधारा ख्याल नगरिएकाले ऐतिहासिक धारा पुरिएको भनाइ स्थानीयको छ । समितिकी संयोजक चम्पा लामाले ०३२ सालमा ट्यांकी बनाउँदा ढुंगेधारा ट्यांकी नजिकै रहेको बताइन् ।
महिना दिनअघि स्थानीयले किमडोल बाटो विस्तारका क्रममा भेट्टाएको प्राचीन ढुङ्गेधारा ।
तस्बिर सौजन्य ः कृलाशकुमार श्रेष्ठ

Kathmandu The ancient stonespout was found in the World Property Area Swayambhu some 300 years ago. Locals had informed the Archaeological Department about a month after the stone was ejected when the road was buried during the extension of the route one month ago. After the on-site study, the department informed that the stream was older than the Middle Ages.
"The structure of the stream does not match the stone culture of the Kathmandu valley," said Bhasnarayan Dahal, director general of the department.
According to the department, the head of the stone in the Kathmandu valley is Capricorn-shaped as it is found in Swayambhu and the head of the Ranga is built in shape. This kind of stream is still found in western Nepal.
Principal Archaeological Officer of the department, Subhagan Pradhan, said that the stone structure was not compatible with the medieval and Lichvik period. 'Kathmandu valley can be found in the Lichchwi and Malla-era stones, but it is not possible to know for what time,' she said.
She said that a detailed study should be done to find out exactly what time it looks like. She also pointed out that there was no settlement in the area where the stream was found. 'Normally, it would be advisable to visit the stonespouts to have a good settlement at that time,' he added, 'but that may not be the case. At first there might be an old Goretto going to Swayambhu. The stream may have been used by the visitors to drink and water. '
According to an archeological officer of the department, stones have been found in the western part of the country. 'The head of the beetles found here has come down from the shape,' he said, 'but in the Kathmandu Valley, the historical stone found in the Kathmandu Valley looks like Capricorn.'
The department team said that after inspecting the site, it will cooperate with the local and protect it. "It has been found lying on the ground floor," said Dahal, adding that if we keep it there, the stream should be kept in a visible state.
Local Ashok Tuladhar said the department was informed when stones were found digging the road. "Earlier we heard that there were stones, he said, 'When we tried to widen the road, we got here and we informed the department,' he said.
According to locals, the stream has not been flooded much. 8-year-old Vishnu Devi Shahi said, 'When we were young, we used to bathe here, it was the custom to worship the water by taking water here. Two streams had to fall into the stream. The stream was too long. '
The locals say that the historical stream has been filled up due to the lack of care of the stonespouts even when making the road and the adjacent Kimdol Awakening Drinking Water Committee. The coordinator of the committee, Champa Lama, said that the stonespout was near the tank when the tank was constructed in five years.
Months ago an ancient stone found by a local while expanding the Kimdol route.